سلامت مادران

تاریخچه:
مراقبت‎های بهداشتی مادران در کشور از سال 1341 تا سال 1357 طی سه دوره برنامه های عمرانی سوم، چهارم و پنجم ارائه شده است.طی برنامه عمرانی سوم (1341-1346) قانون تشکیل سپاه بهداشت در اردیبهشت ماه 1343 به تصویب رسید و اولین گروه در زمستان همان سال به روستاهای کشور اعزام شدند. سپاهیان بهداشت، فارغ التحصیل دانشکده های پزشکی و وابسته به آن و نیز تعدادی از دیپلمه های دبیرستان بودند که مازاد بر احتیاج ارتش تشخیص داده شده، خدمت وظیفه خود را در وزارت بهداری می گذراندند. افراد دارای دیپلم پس از آموزش‎های خاص، تحت نظر پزشک در روستاها به امر بهداشت و درمان می پرداختند و یکی از وظایف آنان انجام مراقبت‎های بهداشتی از مادران و کودکان بود. بر اساس نظر هیاتی که در سال1351 مسوول بررسی مسایل بهداشتی درمانی کشور بود، سپاه بهداشت بعد از هشت سال فعالیت به عللی مثل موقتی و کوتاه بودن مدت خدمت وظیفه، توجه و تمرکز بیشتر به خدمات درمانی، عدم توسعه شبکه های بهداشتی درمانی در سطح روستا، جوابگوی ارائه خدمات بهداشتی درمانی در مناطق روستائی کشور نبود. 
در این دوران به دنبال اقدام‎هایی که در سطح کشور در مورد بهداشت مادر و کودک انجام شد، 50 کلینیک مادر وکودک در کشور احداث گردید که به امر درمان، مراقبت و آموزش زنان و واکسیناسیون می پرداختند. همزمان با احداث این کلینیک‎ها در مرکز هر استان، سرویس‎های سیار زایمان در منزل تاسیس و برای ماماهای محلی نیز کلاس‎های آموزشی برگزار و لوازم مورد نیاز به آنان تحویل شد.
در دوران گذشته برای پیشبرد هدف‎های بهداشتی درمانی، برحسب شرایط، گروه‎های مختلفی درکشور تربیت شده اند مثل کمک پزشک، بهدار، کمک بهیار و ماماهای روستائی و عشایری. در برنامه عمرانی چهارم با توجه به کمبود بسیار شدید کادر مامائی کشور، وزارت بهداری در سال 1348 طرح تربیت گروه اخیر یعنی ماماهای روستائی و عشایری را تصویب کرد. کلاس‎های آموزشی این گروه ابتدا چهار ماهه و سپس نه ماهه و شرایط ورود به آن داشتن سوادی در حد ششم ابتدائی بود. تا پایان سال 1351 حدود 411 نفر مامای روستایی و عشایری تربیت شده بودند که تعدادی از آنان به علت سکونت در شهر از فعالیت امتناع کردند. نتیجه بررسی طرح فوق در سال1351 حاکی از آن بود که این برنامه به علت فقدان شبکه یا سازمانی که ماماهای تربیت شده را سرپرستی کرده، نیازهای مالی آنان را برآورد، مورد بهره برداری کامل قرار نگرفت.
از دیگر فعالیت‎های بهداشتی درمانی در برنامه چهارم، احداث درمانگاه‎های روستائی برای ارائه خدمات به صورت نیمه سیاری توسط وزارت بهداری بود. پزشک، ماما، متصدی بهداشت و تنظیم خانواده از کارکنان شاغل در این درمانگاه‎ها بودند. ماماها زایمان‎های طبیعی را انجام داده، در مورد بیماری‎های زنان و موارد دشوار زایمان، فقط تحت نظر پزشک و به دستور او اقدام می کردند.
از فعالیت‎های عمده در برنامه عمرانی پنجم، برای تامین سلامت مادر و کودک می توان به معاینه منظم زنان باردار به منظور تشخیص رشد طبیعی جنین و سلامت زن آبستن و در صورت لزوم انجام زایمان در منزل و نیز معاینه کودکان صفر تا دو سال اشاره کرد. 
یکی از بررسی‎های انجام شده در آن دوران که تاحدی وضع موجود و نحوه ارائه خدمات را نشان می‎دهد طرح بررسی نحوه توسعه خدمات پزشکی و بهداشتی در آذربایجان غربی است که آغازی بود برای ارائه خدمات در روستاها توسط افراد پیراپزشک. این طرح در اسفند 1350 با همکاری سازمان بهداشت جهانی، وزارت بهداری، سازمان خدمات اجتماعی، دانشکده بهداشت و انستیتو تحقیقات بهداشتی و سازمان برنامه در آذربایجان غربی به اجرا در آمد. (این استان در بین23 استان آن زمان در سطح متوسطی قرار داشت.) در طرح مذکور، تربیت عوامل غیر پزشک به نام بهورز و بهداشتیار برای ارائه خدمات بهـــداشتی اولیه بود.
رسالت:
یکی از ارکان مهم خدمات بهداشتی ارائه خدمت مناسب به مادران در دوران بارداری ، زایمان و پس از آن میباشد .هدف از مراقبتهای بهداشتی در این دوران این است که هر مادری با هر وضعیتی و در هر سطحی از نیاز به خدمات به واحدهای ارائه دهنده خدمت مراجعه نماید ،خدمت کار آمد و اثر بخش دریافت نماید.کاهش بار بیماریهای ناشی از بارداری و زایمان و پس از آن در مادران رسالت این برنامه میباشد .
چشم انداز:
در کشورهائی که نسبت مرگ مادر در سال 2010 کمتر از 420 در صد هزار تولد زنده بوده است (یعنی بیشتر کشورهای دنیا از جمله ایران)، رقم این شاخص تا سال 2030 حداقل به اندازه دو سوم آن در 2010 کاهش یابد. ( هدف SDG)
هدف کلی:
1-افزایش امید به زندگی
2-ارتقای سلامت باروری و فرزند آوری
3-کاهش عوامل خطر و بار بیماریهای غیر واگیر
اهداف کمی:
1- کاهش نسبت مرگ مادران به کمتر از 15 درصد هزار  تولد زنده
2- کاهش عوارض ناشی از بارداری و زایمان به میزان 5 درصد
3- افزایش زایمان طبیعی
4- کاهش بروز  بیماریهای ارثی،ژنتیکی و ناهنجاریهای مادرزادی اولویت دار به میزان 10 درصد
برنامه ها:
1-اجرای نظام گزارش مرگ مادر 
2- مراقبتهای ادغام یافته سلامت مادران
3-ساماندهی حاملگی های پرخطر و مراقبت پس از زایمان و بهبود شناسایی و پیگیری مادران پرخطر
 4-پیشگیری از انتقال HIV در مادر باردار
5-برگزاری کلاس های آمادگی برای زایمان
6-پیشگیری بیماریهای ژنتیک هدف دوران نوزادی و کودکی در قالب ژنتیک اجتماعی در مناطق پایلوت
استراتژیها :
1- آموزش وتبلیغات
2- بهبود فرایندهای خدمتی مرتبط
3- تقویت زیرساخت مورد نیاز برنامه ها
4- بهبود منابع ( تجهیزات ، نیروی انسانی ، فضای فیزیکی ، و... )
5- تقویت سیستم ارجاع ، پایش و ارزشیابی 
6- بهبود فرایند ثبت وگزارش دهی آمار
7- ارتقاء توانمندی حرفه ای کارشناسان سطوح مختلف
8- جلب همکاری درون ، برون وبین بخشی
وظایف:
1- تهیه و تدوین برنامه عملیاتی و نظارت بر اجرای آن در سطح شهرستانها ضمن طراحی مداخلات
2- پایش و ارزشیابی نحوه ارائه خدمت در واحدهای ارائه خدمت در واحد های مختلف ارائه خدمت
3- انجام طرح های تحقیقاتی کشوری و استانی ؛ تجزیه و تحلیل و بهربرداری از نتایج در استان
4- برگزاری دوره های آموزشی جهت کارکنان مرتبط در سطوح مختلف و تدریس در این دوره
5- ارزیابی اطلاعات و آمار فعالیتهای آموزشی ؛ اجرایی و پژوهشی و کامپیوتری نمودن آن و ارسال به سطوح بالاتر
6- جلب مشارکت سایر بخشها در سطوح مختلف به منظور پیشبرد اهداف برنامه
7- نظارت بر اجرای برنامه توسط کارکنان بهداشت خانواده در سطوح مختلف ضمن ارائه راهکارها در صورت لزوم
8- گسترش برنامه های تبلیغاتی ضمن ارائه راهکا در صورت لزوم 
9- برنامع ریزی در جهت تامین داروهای بهداشتی ؛ مواد مصرفی و تجهیزات
10-عضویت در کمیته های علمی – اجرایی مرتبط
دستاوردهای برنامه سلامت مادران:
افزایش پوشش مراقبت های پیش از بارداری
کاهش میزان مرگ و میر مادران
راه اندازی کلینیک مادر و کودک
ایجاد پایگاه های بهداشتی در بیمارستانهای دولتی و استقرار رابط بارداریهای پرخطر در آنها
برگزاری کلاس های آمادگی برای زایمان در حوزه بهداشت
تقویت پیگیری مادران با ردار پرخطر
بهره گیری از برنامه پزشک خانواده جهت ارتقاء کیفی برنامه مادران
پیگیری مادران نیازمند مراقبت ویژه توسط ستاد استان و شهرستان ها
اجرای سیستم پایش و ارزشیابی
تشکیل کمیته های ترویج زایمان طبیعی و سزارین با همکاری معاونت درمان
ارتقاء وضعیت آموزشهای برون بخشی